Οι εκκλησίες και τα ξωκλήσια του Καραβά

Εισαγωγή

Το μοναστήρι της Αχειροποιήτου, ο ναός του Αγίου Ευλαλίου, οι τρεις ενοριακές εκκλησίες, τα δεκατέσσερα ξωκλήσια που βρίσκονται σκορπισμένα στα δημοτικά όρια του Καραβά αποτελούν την πλούσια θρησκευτική ιστορία της κωμόπολης.

Μονή Αχειροποιήτου

Ενα από τα αξιολογότερα βυζαντινά μνημεία της Κύπρου είναι το μοναστήρι της Αχειροποιήτου. Η παράδοση λέει ότι η εκκλησία ονομάστηκε Αχειροποίητος επειδή ανθρώπινο χέρι δεν την έκτισε εκεί που βρισκόταν. Πριν από αιώνες όταν οι Τούρκοι ήταν έτοιμοι να κάψουν την Μικρασία, η Παναγία που είχε την εκκλησία της στα αντικρινά παράλια, την εσήκωσε από εκεί όπου ήταν με το μοναστήρι και την μετέφερε μέσα σε μια νύχτα, για να την σώσει από την καταστροφή στην Κύπρο, στις ακτές της Λάμπουσας.

Το μοναστήρι της Αχειροποιήτου βρίσκεται χτισμένο πάνω στα ερείπια παλαιοχριστιανικής βασιλικής του 6 ου - 7 ου αιώνα, υπολείμματα της οποίας σώζονται μέχρι και σήμερα. Το μοναστήρι ήταν περιφραγμένο με πετρόχτιστο τοίχο. Στη νότια πλευρά υπήρχε σειρά δωματίων πιθανά αποθηκών και σταύλων. Η βόρεια πλευρά είχε χτισμένα σε διπλή σειρά τα κελιά των μοναχών. Μετά την ανεξαρτησία και μέχρι το 1974, τα κελιά αυτά έγιναν καταλύματα για τους φαντάρους της μοίρας πυροβολικού που στεγαζόταν εκεί.

Ο ναός έχει αρκετές φορές κτιστεί, αυτό φαίνεται από τα κτίσματα που ξεχωρίζουν σε παλιοχριστιανικής, βυζαντινής και φράγκικης αρχιτεκτονικής.

Ο κύριος ναός, χτίσμα του 11 ου αιώνα είναι του εγγεγραμμένου σταυροειδούς τύπου. Ο νάρθηκας του 12 ου αιώνα, είναι βυζαντινός και ο εξωνάρθηκας Γοτθικού του 16 ου αιώνα. Εχει την ιδιομορφία να έχει Γοτθικά τόξα στη νότια μεριά της οροφής και βυζαντινή καμάρα στη βόρεια πλευρά.

Το 12 ο αιώνα ο ναός κοσμήθηκε με τοιχογραφίες. Τμήματα των τοιχογραφιών διασώθηκαν στην αψίδα του ιερού, όπου διακρίνεται σειρά από ιεράρχες, και στον κυρίως ναό πολύ αποσπασματικά. Αρχικά το ιερό χωριζόταν από τον κυρίως ναό με ένα μαρμάρινο τέμπλο που αποτελείτο από μαρμάρινους κίονες και ανάγλυφα θωράκια. Τμήματα της παλαιοχριστιανικής διακόσμησης είναι ενσωματωμένα στο ξυλόγλυπτο εικονοστάσιο. Οι εικόνες ανήκουν στην περίοδο από τα μέσα του 18 ου αιώνα και τις αρχές του 19 ου αιώνα.

Από τις εικόνες ξεχωρίζει η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας, μέσα στην οποία πιστεύεται ότι βρίσκεται το Αγιο Μανδήλιο. Στο κάτω μέρος της εικόνας μια υπογραφή αναφέρει ότι ο ιερομόναχος Φιλόθεος το 1765 κατασκεύασε νέα εικόνα της Παναγίας, μέσα στην οποία τοποθέτησε «μέρος λινού πανιού» που βρήκαν στη παλιά εικόνα που κατάσπασαν οι Τούρκοι. Σ' αυτή τη μαρτυρία πιθανόν να στηρίζεται η παράδοση, η οποία αναφέρει ότι μέσα στην εικόνα βρίσκεται κομμάτι από το Αγιο Μανδήλιο με το οποίο ο Χριστός σκούπισε το πρόσωπο του στο δρόμο για το Γολγοθά.

Η εκκλησία γιορτάζει στις 15 Αυγούστου ημέρα της Θεοτόκο, και στις 16 Αυγούστου ημέρα του Αγίου Μανδηλίου.

Η μονή ήταν θρησκευτικό κέντρο της περιοχής και μέχρι το 1222 μ.χ. ήταν η έδρα του Επισκόπου Λάμπουσας. Ο επίσκοπος της Λάμπουσας συγκαταλεγόταν ανάμεσα στους δεκαπέντε επισκόπους του νησιού.

Περί τα τέλη του 19 ου αιώνα λιγοστεύει ο αριθμός των μοναχών και το μοναστήρι απομένει χωρίς μοναχούς στις αρχές του 20 ου αιώνα. Τα τελευταία χρόνια και μέχρι το 1974 λειτουργούσε στην εκκλησία της Παναγίας κάθε Δευτέρα ο εφημέριος της Αγίας Ειρήνης Καραβά ο παπά-Ιάκωβος Κύρκος.

Στο μοναστήρι της Αχειροποιήτου λειτουργούσε στα χρόνια της Τουρκοκρατίας το πρώτο δημοτικό σχολείο της περιοχής από το οποίο έμαθαν τα πρώτα τους γράμματα παιδιά από τις κωμοπόλεις Καραβά, Λάπηθο και περίχωρα.

Η μονή επίσης πρωτοστάτησε σε διαφόρους περιόδους σε μεγάλο βαθμό με τη προσφορά της στους αγώνες του Έθνους για ελευθερία.

Ναός Αγίου Ευλαλίου

Ανατολικά της Αχειροποιήτου στην περιοχή της αρχαίας Λάμπουσας, χτισμένος το 16 ο αιώνα πάνω σε παλιότερο ναό βρίσκεται ο Αγιος Ευλάλιος, αφιερωμένος στον πρώτο επίσκοπο της Λάμπουσας.

Η ιστορία του ναού είναι παράλληλη με αυτή της μονής της Αχειροποιήτου, κτίστηκε δηλαδή τους ίδιους αιώνες 6 ο , 11 ο και 16 ο .

Ο σωζόμενος ναός, φραγκοβυζαντινού ρυθμού, ανεγέρθηκε από τον αρχιεπίσκοπο Νεόφυτο το 16 ο αιώνα. Στο εσωτερικό της εκκλησίας είναι ενσωματωμένοι τέσσερις κίονες από την καταστραφείσα βασιλική. Η εκκλησία στεγάζεται με καμάρα και τρούλλο που στηρίζεται πάνω σε τετράγωνη βάση. Τα βημόθυρα του ναού ζωγραφίστηκαν το 1692 από τον ιερομόναχο Λεόντιο «εκ Νεμεσού» και φέρουν παραστάσεις του ευαγγελισμού και στο κάτω μέρος του τέσσερεις ιεράρχες.

Εκκλησία Αγίου Γεωργίου

Στη νοτιανατολική πλευρά του Καραβά βρίσκεται η ενοριακή Εκκλησία του Αγίου Γεωργίου. Το 18 ο αιώνα υπήρχε εδώ μοναστήρι που καταστράφηκε στις αρχές του 19 ου αιώνα. Η σημερινή εκκλησία κτίστηκε το 1843-1854. Είναι βασιλική με πολυγωνικό τρούλλο.

Αξιοσημείωτη είναι η ζωγραφική και ξυλογλυπτική του εικονοστασίου, του άμβωνα του προσκυνητηρίου και του γυναικονιτή. Ιδιαίτερα ξεχωρίζει η ξυλόγλυπτη σειρά καθισμένων προφητών στο πάνω μέρος του εικονοστασίου.

Με λαμπρότητα γιόρταζε η ενορία την τελετή του αγιασμού των υδάτων την ημέρα των Θεοφανείων, στους γειτονικούς «Μύλους». Η θρησκευτική αυτή τελετή ήταν συνέχεια ενός παραδοσιακού εθίμου αλλά και ταυτόχρονα ήταν μια μορφή ευχαριστίας προς το πανάγαθο Θεό για το πολύτιμο νερό του κεφαλόβρυσου που πότιζε σχεδόν όλα τα περιβόλια του Καραβά.

Εκκλησία Αγίας Ειρήνης

Στη νοτιοδυτική πλευρά του χωριού κτισμένη πάνω σε μια βουνοπλαγιά του Πενταδακτύλου βρίσκεται μια άλλη ενοριακή εκκλησία του Καραβά, η Αγία Ειρήνη. Κτίστηκε το 1804 από το Πρωτοσύγκελο Λαυρέντιο και το γυιό του Χ''Νικόλα το γνωστό πρόκριτο που μαρτύρησε μαζί με άλλους προύχοντες του νησιού στις σφαγές της 9 ης Ιουλίου του 1821.

Η εικόνα της Αγίας Ειρήνης με επιγραφή το 1808 αναφέρει το Λαυρέντιο και το Χ''Νικόλα σαν κτήτορες του ναού. Μια άλλη εξαιρετική εικόνα που παρουσιάζει τον Αγιο Ευτύχιο, τον Αγιο Ελευθέριο, τον Αγιο Γεώργιο, τον Αγιο Προκόπιο και την Αγία Μαρίνα χρονολογείται από το 1766. Δύο άλλα χαρακτηριστικά της εκκλησίας, θαυμάσιο δείγμα της ξυλογλυπτικής τέχνης των κατοίκων του Καραβά καθώς επίσης και ένας μοναδικός ίσως μεγάλος πέτρινος σταυρός που κρεμόταν από το θόλο της εκκλησίας με πέτρινη αλυσίδα.

Εκκλησία Παναγία Ευαγγελίστρια

Στο κέντρο του χωριού βρίσκεται η μεγαλύτερη εκκλησία του Καραβά, η Παναγία Ευαγγελίστρια. Η περιοχή αγοράστηκε από το μοναστήρι του Κύκκου και η εκκλησία κτίστηκε το 1906-1917 με έρανο μεταξύ των κατοίκων και εποπτεία του τότε δημάρχου Γρηγόρη Χατζηλάμπρου.

Το όλο σχήμα της εκκλησίας μοιάζει πολύ με αυτό της Αγίας Βαρβάρας του Καϊμακλιού γιατί κτίστηκαν και οι δύο από τον περίφημο πρωτομάστορα Ιωσήφ Κουρσουμπά. Οι εικόνες, όλες σχεδόν, είναι έργα του γνωστότερου ίσως αγιογράφου της Κύπρου του Φραγκουλίδη.

Χτισμένη στο κέντρο του χωριού και μεγαλύτερη από τις άλλες εκκλησίες η Ευαγγελίστρια συγκέντρωνε στις πανηγυρικές δοξολογίες των εθνικών επετείων όλους τους κατοίκους και γινόταν η αφετηρία για τις παρελάσεις που άνοιγαν το πρόγραμμα των γιορτασμών στην κωμόπολη.

Ξωκλήσια του Καραβά

Μέσα στα δημοτικά όρια του Καραβά υπάρχουν επίσης δεκατέσσερα ερειπωμένα εκκλησάκια δείγματα και αυτά της θρησκευτικής ευλάβειας των κατοίκων της κωμόπολης.

Τρία από αυτά, ο Αγιος Κυριάκος ή κοινώς Αης Κουτουλάρης στους Μύλους, ο Αρχάγγελος στην Παλιά βρύση και ο Αγιος Πέτρος είναι εντελώς καταστρεμμένα. Τα τελευταία χρόνια ο Αγιος Πέτρος κοντά στο νεκροταφείο του Καραβά ξανακτίστηκε με έρανο ανάμεσα στους απόδημους Καραβιώτες της Αμερικής.

Η εκκλησία του Αγίου Αντωνίου στην Εξω Γειτονιά διατηρεί την αψίδα του ιερού και μέρος από τους τοίχους.

Στη Πάνω Γειτονιά συναντούμε τρία εκκλησάκια. Η Αγία Μαρίνα είναι ένα μισοκατασραμμένο εκκλησάκι στους τοίχους του οποίου διακρίνονται παλιές τοιχογραφίες του 12 ου αιώνα.

Στην ίδια περιοχή συναντούμε το ερειπωμένο εκκλησάκι του Αγίου Παντελεήμονα. Ανάμεσα στα λεμονόδεντρα βρίσκουμε το παρεκλήσι του Αγίου Ανδρονίκου . Από τη παλιά εκκλησία διατηρήθηκε στη θέση της η Αγία Τράπεζα που αποτελείται από μια μαρμάρινη στήλη παρμένη από τα ερείπια της Λάμπουσας.

Δυτικά του χωριού πάνω στο βουνό βρίσκεται λαξευτό το παρεκκλήσι της Αγίας Γαλατερούσας . Διατηρεί ίχνη από παλιές τοιχογραφίες και ανάγλυφα παλαιοχριστιανικά σύμβολα.

Πιο ψηλά στο βουνό, τη Γομαρίστρα, βρίσκεται το εκκλησάκι του Αγίου Παύλου . Εκεί κατά την παράδοση κατέφυγε ο Απόστολος Παύλος μετά το πετροβολισμό του από τους κατοίκους της Λάμπουσας.

Ανατολικά κοντά στη θάλασσα σε μια θαυμάσια τοποθεσία διατηρείται ο μεταβυζαντινός μικρός ναός του Αγίου Ανδρέα . Ο «Αης Αντριάς» όπως ήταν γνωστό το εκκλησάκι έδωσε το όνομα του σ' ολόκληρη την περιοχή.

Επίσης μελετώντας τα τοπογραφικά σχέδια της κωμόπολης Καραβά σημειώνουμε ακόμα τέσσερα ξωκλήσια τα οποία προυπήρχαν αλλά σήμερα δεν βρίσκουμε ερείπια που να μαρτυρούν την ακριβή τοποθεσία τους. Τα ξωκλήσια αυτά είναι της Παναγίας Αγαπητικιάς ή Μεσητικιάς στη Πάνω γειτονιά βορείως της Αγίας Γαλατερούσας, το Αηγιωρκούδι στη ενορία Πετρογειτονιά μεταξύ Γεροκαθικών και Μάρε Μόντε, ο Αρχάγγελος στην ενορία του Αγίου Ανδρέα ανατολικά του χωριού Ελιά και Αγιος Γεώργιος , ( Παλιομονάστηρο ) που βρίσκεται στην ενορία Αγίου Ανδρέα.