Η ΛΑΪΚΗ ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΧΕΙΡΟΤΕΧΝΙΑ ΣΤΙΣ ΚΩΜΟΠΟΛΕΙΣ
ΚΑΡΑΒΑ ΚΑΙ ΛΑΠΗΘΟΥ.

Το ιστορικό παρελθόν η οικολογία, η κοινωνική δομή και η οργάνωση του χώρου, ήταν βασικοί παράγοντες οι οποίοι συνέβαλαν στη διαμόρφωση μιας μεικτής αγροτικής και οικοτεχνικής βιοτεχνικής οικονομίας στις δίδυμες κωμοπόλεις Καραβά και Λαπήθου. Ορισμένοι κλάδοι χειροτεχνίας, όπως η μεταλλοτεχνία, η αγγειοπλαστική, η ξυλογλυπτική και η υφαντική εξειδικεύτηκαν, οργανώθηκαν για το εμπόριο και προμήθευαν με τα προϊόντα τους όλη την Κύπρο. Η διακίνηση των χειροτεχνικών αυτών ειδών γινόταν μέσο των «κκιρατζήδων» - που ήταν πλανόδιοι έμποροι και κυκλοφορούσαν σε όλο το νησί – των τοπικών εμποροπανηγύρεων και του παζαριού της Λευκωσίας. Η περιοχή ήταν ιδιαίτερα εύφορη, εξαιτίας των δύο αρτεσιανών κεφαλόβρυσων, που ανάβλυζαν ολόχρονα από τα ασβεστολιθικά πετρώματα της οροσειράς του Πενταδαχτύλου. Εκτός από την άρδευση των περιβολιών και των άλλων φυτειών, το νερό ήταν η κινητήρια δύναμη για τους αλευρόμυλους των δύο κωμοπόλεων, οι οποίοι συγκέντρωναν κίνηση από τα γύρω χωριά.

Η επιτόπια παραγωγή πρώτων υλών ήταν οπωσδήποτε ένας ευνοϊκός όρος για την ανάπτυξη της Λαϊκής τέχνης και προβιομηχανικής τεχνολογίας στις δύο κωμοπόλεις. Η δεξιοτεχνία ωστόσο των ντόπιων τεχνιτών και η αναζήτηση της τελειότητας σε κάθε έργο που κατασκεύαζαν, ήταν ιδιότητες που κληρονομήθηκαν από το παρελθόν και διοχετεύονταν στις νεότερες γενιές. Το μαρτυρούν όχι μόνο τα έργα που διασώθηκαν από τη μανία του Τούρκου εισβολέα, αλλά και οι ίδιοι οι τεχνίτες που ζουν σήμερα και δημιουργούν στις ελεύθερες περιοχές της Κύπρου. Εδώ, περιμένουν, δουλεύοντας με υπομονή και μεράκι τον πηλό, το βελόνι ή τον αργαλειό, ως την ώρα που θα ενώσουν το νήμα που άφησαν κομμένο στα σπίτια και στα εργαστήρια τους στον Καραβά και τη Λάπηθο.

Μεταλλοτεχνία

Σε Υστεροκυπριακό συνοικισμό, που ανακαλύφθηκε στη Λάπηθο υπήρχαν άφθονα χάλκινα αντικείμενα και ευρήματα σκωριάσεως, που υπονοούν ότι η περιοχή κέντρο επεξεργασίας του χαλκού. Χάλκινα αντικείμενα βρέθηκαν και σε άλλους τάφους της περιοχής. Οι δύο βυζαντινοί θησαυροί, που ανακαλύφθηκαν στα ερείπια της Λάπηθος / Λάμπουσας, είναι δείγματα εξαίρετης τέχνης, και μαρτυρούν την ευημερία της πόλης κατά τον 6 ο – 7 ο αιώνα και τους δεσμούς της με το Βυζάντιο. Η δεξιοτεχνία στο μέταλλο συνεχίστηκε κατά τα νεότερα χρόνια από τους βιοτέχνες που κατασκεύαζαν μαχαίρια και λάμες γεωργικών εργαλείων, τους γνωστούς «τσιακτσήδες».

Στην περιοχή Καραβά – Λαπήθου υπήρχαν και καλοί τεχνίτες αργυροχόοι – χρυσοχόοι που κατασκεύαζαν «καπνιστομέρρεχα», πηρουνάκια, κουταλάκια και κοσμήματα.

Αγγειοπλαστική

Στη Λάπηθο όπως μαρτυρούν οι κεραμικοί κλίβανοι που βρέθηκαν εδώ, ήταν γνωστή η αγγειοπλαστική από τη Χαλκολιθική περίοδο (3000 – 2500 π.Χ.). Η άνθηση της τέχνης αυτής στην περιοχή διαγράφεται έντονη μέσα από τα αρχαιολογικά ευρήματα διαφόρων εποχών της Κυπριακής ιστορίας.

Τα σύγχρονα αγγεία της Λαπήθου από άσπρο διυλισμένο πηλό, ήταν καμωμένα σε εξελιγμένο αγγειοπλαστικό τροχό, σε σύγκριση με τα αδρά χειροποίητα των άλλων αγγειοπλαστικών κέντρων της Κύπρου. Τα κομψά αγγεία της Λαπήθου, ήταν αλειφτά ενώ τα άλλα ήταν πορώδη και αποτελούσαν βασικά είδη οικιακού εξοπλισμού στις αγροτικές περιοχές της Κύπρου μέχρι τα μέσα του αιώνα μας. Σύμφωνα με τους αρχαιολόγους, τα αλειφτά αγγεία της Λαπήθου με την πράσινη διακόσμηση είναι δείγματα εκφυλισμένης τεχνικής που άκμαζε εδώ κατά το Μεσαίωνα. Τα αρχαιολογικά ευρήματα από το 16 ο μέχρι το 19 ο αιώνα δείχνουν τη συνέχεια της τεχνικής στην αγγειοπλαστική της Λαπήθου και της γύρω περιοχής.

Γύρω στα τέλη του 19 ου αιώνα έγιναν προσπάθειες από αρμόδιους της αγγλικής Αποικιακής Κυβέρνησης για εκσυγχρονισμό της αγγειοπλαστικής Καραβά – Λαπήθου και παραγωγής αγγείων για Άγγλους αγοραστές. Η αγγειοπλαστική της περιοχής Λαπήθου εμπλουτίστηκε με στοιχεία μικρασιατικής τεχνικής την οποία έφεραν πρόσφυγες που εγκαταστάθηκαν στη Λάπηθο κατά τη δεύτερη δεκαετία του αιώνα μας.

Μετά την Τουρκική εισβολή του 1974, οι αγγειοπλάστες της περιοχής με ασυνήθιστη ζωτικότητα μετάφεραν την τέχνη τους στην προσφυγιά, όπου ίδρυσαν αγγειοπλαστεία που ακμάζουν μέχρι σήμερα στις ελεύθερες περιοχές.

Ξυλογλυπτική

Αξιοσημείωτη ήταν και η ανάπτυξη της ξυλογλυπτικής στην περιοχή Καραβά – Λαπήθου. Το ξυλόγλυπτο τέμπλο 16 ου αιώνα του βυζαντινού ναού της Αχειροποιήτου, με το βαθύ επιχρυσωμένο ανάγλυφο, όπως και τέμπλα νεοτέρων ενοριακών ναών των δύο κωμοπόλεων, αποτελούν ωραία δείγματα εκκλησιαστικής ξυλογλυπτικής.

Η Λάπηθος και ο Καραβάς φημίζονταν για τα εργαστήρια ξυλογλυπτικής, όπου κατασκευάζονταν με ιδιαίτερη δεξιοτεχνία οι κασέλες με τα αβαθή ανάγλυφα σχηματοποιημένα φυτικά, αρχιτεκτονικά και ζωικά θέματα, που αποτελούσαν έπιπλα προίκας σε όλη την Κύπρο.

Η ξυλογλυπτική διακόσμηση στα έπιπλα των σπιτιών της Λαπήθου, ακόμη και τα πιο φτωχικά, έκανε εντύπωση σε Άγγλους επισκέπτες, γύρω στα τέλη του 19 ου αιώνα.

Η τέχνη στο ξύλο αποτυπώθηκε και σε άλλες κατασκευές, όπως πορτοπαράθυρα, ερμαράκια, καρέκλες και άλλα οικιακά σκεύη.

Μια τάξη ξυλουργών ήταν ειδικοί στη χρήση του τόρνου. Αυτοί κατασκεύαζαν διάφορα εργαλεία, ιδιαίτερα για την υφαντική, που διοχετευόταν στην κυπριακή αγορά από τα παζάρια και τα πανηγύρια. Υπήρχαν ακόμη ξυλουργοί που κατασκεύαζαν γεωργικά εργαλεία και μηχανήματα, όπως τους ξύλινους τροχούς και τα άλλα τμήματα των αλευρόμυλων.

Λιθογλυπτική

Οι ανάγλυφες διακοσμήσεις σε πέτρινα πλαίσια εξώθυρων παλιών αρχοντικών της Λαπήθου και του Καραβά, αποτελούν αξιοσημείωτα δείγματα της κυπριακής λιθογλυπτικής. Η τέχνη των μαστόρων της περιοχής αποτυπώθηκε ακόμη στη διακόσμηση στη βάση των αψιδωτών κιονοστοιχιών της εσωτερικής αυλής των σπιτιών.

Υφαντική

Η Λάπηθος και ο Καραβάς ήταν τα πρωτοποριακά αγροτικά κέντρα υφαντικής της Κύπρου μέχρι τα μέσα περίπου του αιώνα μας. Η αφθονία των πρώτων υλών, του βαμβακιού και μεταξιού, ήταν από τους βασικούς ευνοϊκούς όρους ανάπτυξης της υφαντικής τέχνης στην περιοχή. Η εξειδίκευση των υφαντριών, διαμορφωμένη από τη μακρά παράδοση στον τόπο, συνέβαλε στην οργάνωση της υφαντικής σε εμπορική βάση, που αποτελούσε συμπληρωματικό εισόδημα της αγροτικής οικογένειας. Σε κάθε σπίτι υπήρχαν ένας ή και περισσότεροι αργαλειοί, ανάλογα με τον αριθμό των γυναικών της οικογένειας. Η επίδοση στην υφαντική ήταν καθοριστικός παράγοντας στην αξιολόγηση της γυναίκας, σε μια περιοχή όπου η «τέχνη» είχε πάντα μεγάλη υπόληψη.

Τα υφαντά της Λαπήθου και του Καραβά κάλυπταν τις ανάγκες της οικογένειας σε οικιακό εξοπλισμό και είδη ένδυσης. Τα πιο πολύτιμα, όπως τα μεταξωτά, προορίζονταν για την προίκα των κοριτσιών, που ήταν βασική σε μια αυτάρκη σε προϊόντα αγροτική περιοχή, που δεν διάθετε όμως περίσσευμα σε χρήμα για αγορά άλλων πολύτιμων αντικειμένων. Τα μεταξωτά προίκας της Λαπήθου και του Καραβά προμήθευαν και άλλες περιοχές της Κύπρου που δεν είχαν δική τους παραγωγή. Εκτός από τα μεταξωτά προίκας, η περιοχή Καραβά – Λαπήθου ειδικεύτηκε στην υφαντική χοντρών «δίμιτων» μεταξωτών, που αντίγραφαν αγγλικά υφάσματα και χρησιμοποιήθηκαν ευρύτατα για ανδρικά αστικά ενδύματα.

Η μεταξουργία πήρε μεγάλη έκταση από το 1920 περίπου μέχρι το 1950 στην περιοχή Καραβά – Λαπήθου. Βασικός λόγος ήταν το κενό που δημιούργησε η είσοδος των αστικών κέντρων στο βιομηχανικό πολιτισμό του 20 ου αιώνα, ιδιαίτερα στην Λευκωσία, που ήταν κέντρο υφαντικής. Η παραγωγή υφαντών, που εξακολουθούσαν να έχουν κάποια αγορά, μεταφέρθηκαν τότε στις ημιαστικές κωμοπόλεις Λαπήθου και Καραβά, που είχαν τις πιο ευνοϊκές συνθήκες, σε σχέση με άλλες περιοχές τις Κύπρου.

Στο εμπορικό σύστημα των οικοτεχνικών προϊόντων του Καραβά και της Λαπήθου εντάχθηκαν και οι περίφημες δαντέλες του βελονιού, οι «πιπίλλες», που παλαιότερα γίνονταν με μετάξι. Οι έμποροι των ειδών αυτών, γνωστοί ως «κεντητάρηδες», οργάνωσαν και την παραγωγή των γνωστών μας "λευκαρίτικων" ασπροκεντημάτων, που στην περιοχή αυτή ήταν ολομέταξα. Το είδος αυτό, αποτέλεσε ένα από τα πιο ιδιότυπα και εντυπωσιακά είδη προίκας στην κυπριακή λαϊκή τέχνη.